Clicky

የፀረ ሽብር ህጉና የኛ ምክናያታዊ ተቃውሞ (2)

Wasihun Tesfaye, executive committee member of Ethiopian Democratic Partyከዋሲሁን ተስፋዬ
የኢዴፓ ስራ አስፈጻሚ አባል

ባለፈው  አስራ አምስት ቀን በወጣው ኢትዮ-ምህዳር ጋዜጣ ላይ ከላይ በተጠቀሠው ርዕስ ስር የፀረ-ሽብር ህጉን በተመለከተ የመጀመሪያ ክፍል ፅሁፍ መውጣቱ የሚታወቅ ነው፡፡ በባለፈው ሳምንት የህጉን አንቀፅ ከቁጥር 1-21 ያለውን አንቀፆች አለፍ አለፍ እያልን ከህግ መንግስቱና ከሌሎች የአገሪቱ ህጎች ጋር ያለውን ግልፅ ተቃርኖ ህጉን ለማየት ተሞክሯል፡፡ ለዛሬ የመጨረሻውን ክፍል ለማየት እንሞክራለን፡፡

የፀረ-ሽብር አዋጁ ቁጥር652/2001 በክፍል አራት ተቀባይነት ስለሚኖራቸው ማስረጃዎች (Admissible evidences) በቁጥር 23 አስቀምጧል፡፡ ይህን ከማየታችን በፊት ግን በህጉ አግባብ ማስረጃ ማለት ምን ማለት ነው? ምን አይነት ማስረጃስ ነው በህግ ፊት ተቀባይነት የሚኖረው ? የሚለውንና መሰል ጉዳዮችን እንመልከት

ማስረጃ በአጠቃላይ በኑሮአችንም ሆነ በማህበራዊ ህይወታችን ውስጥ የማይተካ ሚና ያለው ነው፡፡ ሕይወታችን በሙሉ በማስረጃ ክስተት የተሞላ ነው በአጠቃላይ በእንቅስቃሴያችን ቦታ ሁሉ ማስረጃ የማይኖርበት ቦታ የለም በህግ ጥናትም ውስጥ ማስረጃ ከፍተኛ ቦታ የሚሰጠው ነው ፡፡

ማንኛውም የህግ ጉዳይ ያለማስረጃ ዋጋ አይኖረውም በመሆኑም ለህጉ ቀጥተኛ አፈፃፀም ማሽረጃ የሚጫወተው ሚና ቀላል አይደለም ያለዳኝነት ፍትህ አይበየንም ፣ያለማስረጃ ዳኝነትም አይኖርም፡፡

ማስረጃ ማለት የአንድን አከራካሪ ነገር መኖር ወይም አለመኖር (existence or non-existence) የዳኛው አይምሮ እንዲያምን (Persuade) የሚያደርግ ነገር ነው፡፡ በአጭሩ ዳኛው በፊቱ የቀረቡለትን ጉዳይ እውነት ወይም ሐሰት መሆኑን ለመረዳትና ከውሳኔ ላይ ለመድረስ ግምት ለመውሰድ አእምሮው የሚመራበትን ነገር የያዘ ወሣኝ ሰነድ ነው፡፡ ስለዚህም ይህ የሚቀርብ ማስረጃ በወንጀልም ሆነ በፍታብሔር ጉዳዮች የተጠረጠረውን ሰው ጥፋተኛ ለማሰኘት ትልቅ አቅም ያለው በመሆኑ ከምንም በላይ ህጉ ጥንቃቄ የሚያረግበት ነው፡፡ በተለይም በወንጀል ጉዳይ ሲሆን ማስረጃ በፍትህ መንበሩ ላይ የተቀመጠውን ዳኛ ከጥርጣሬ በፀዳ መልኩ (Beyond reasonable doubt) ማሳመን መቻል አለበት ምክናያቱም የወንጀል ቅጣት የሰውን ልጅ ከነፃነት ማሳጣት አልፎ ክብር ሕይወቱን እስከመንጠቅ የሚደርስ በመሆኖ ነው፡፡ የህጉ ምርጫ ንፁሃን ያለአግባብ ከሚበደሉ አጥፊው ቢያመልጥ ይሻላል የሚል ነውና ፡፡

በኢትዮጵያ የህግ ስርዓትን አሁን እስካለንበት ጊዜ ድረስ ራሱን ችሎ በመጸሐፍ መልክ (በኮድ) የተዘጋጅ ህግ የለንም የማስረጃ ህጎቻችን በመጽኀፍ መልክ ተዘጋጅተው አይቅረቡ እንጂ በተለያዩ የወንጀል ህጉም ሆነ የፍታብሔር ህጋችን አንዲሁም በስነስርዓት ህጎቻችን ውስጥ ተበታትነው ይገኛሉ፡፡ በመጽሐፍ መልክ ህጎቻችን ከመፃፋቸው በፊትም ቢሆን አሁን ተቀባይነት የሌላቸው በጊዜው ግን ስራ ለይ ይውሉ የነበሩና እንደ ማስረጃ ማሰባሰቢያ ዘዴ ጥቅም ላይ ይውሉ የነበሩ እንደ “ሌባሻይ” አውጫጭኝ ወይም አፈርሳታ፣ ገዳ፣ ዋቅፍሴራ እና የመሳሰሉት ስራዓቶች ጥቅም ለይ ይውሉ ነበር፡፡

ከለይ ስለማስረጃ ህግና ተቀባይነት ሰላላቸው የማስረጃ ህጉች ይህን ያህል ካየን ለዛሬ ወደያዝነው ጉዳይ እንግባ፡፡ የፀረሽብር ህጉ (በአንቀጽ 23 ቁጥር 1-4)

  1. የመረጃውን ምንጭ ወይም መረጃውን እንዴት እንደተገኘ ባይገለጽም በሽብርተኝነት ወንጀል የተዘጋጀ የመረጃ ሪፖርት
  2. የሰሚ ሰሚ ወይም በተዘዋዋሪ የተገኘ ማስረጃዎች
  3. ዲጂታል ወይም ኤሌክትሮኒስ ማስረጃዎች
  4. በጠለፋ ወይም በክትትል የተገኙ ማስረጃዎች ወይም በውጭ አገር የህግ አስተባባሪ አካላት በተደረገ ጠለፋ የተገኙ መረጃዎች ተቀባይነት ይኖራቸዋል ብሎ ይደነግጋል

እነዚህን ከህግመንግስትና ኢትዮጵያ ከተቀበለቻቸው አለም አቀፍ ህጉች አንጻር እንመልከት ‹‹የመረጃ ምንጭ ወይም መረጃው እንዴት እንደተገኘ ባይገለጽም ” በአንድ የወንጀል ጉዳይ ተጠርጥሮ የተያዘ ግለሰብ በፍርድ ቤት ፊት የሚቀርብበትን የፁሕፍም ሆነ የቃል ማስረጃ እሱን በወንጀለኘነት ለማስቀጣት የቀረበበት እስከሆነ ድረስ የሚቀርብበትን ሰነድ ምንጭ የማወቅ መብት አለው፡፡ ይህን የኢ.ፊ.ዴ.ሪ ህግ መንግስት አንቀጽም ሆነ ኢትዮጵያ በፊርማዋ ካጸደቀቻው አለም አቀፍ ህጉች አንፃር ስንመለከት የኢ.ፊ.ዴ.ሪ ህግ መንግስት አንቀጽ 20 (2) (4) የተከሳሾ ሰዎቸ መብት በሚለው ስር ተከሳሾች (2) “ክሱን በበቂ በሆነ ዝርዝር እንዲነገራቸውና ክሱን በፅሁፍ የማግኘት መብት አላቸው ”

4.“የቀረበባቸውን ማንኘውንም ማስረጃ የመመልከት ለመከላከል የሚስችላቸውን ማስረጃ የማቅረብ ወይም የማስቀረብ መብት አላቸው ” ይላል፡፡ ይህም ማለት በወንጀል የተጠረጠረው ግለሰብ የሚቀርብበትን ማስረጃዎች ምንነትና ከየት እንደተገኘ የማወቅና የመጠየቅ ሕገ-መንግስታዊ መብት እንዳለው ሚደነግግ ነው፡፡ እንዲሁም ኢትዮጵያ ኦገስት 8 ቀን 1945 ያጸደቀችው የበላይ ህግ አካል በሆነው በአለም አቀፍ ስምምነት የኑረንበርግ ቻርተር ለይ የወጣው መርህ ደግሞ “fair trial for defendants” በሚላው አንቀጽ ስር “ የክስ ማመልከቻው በተከሳሾች ላይ የቀረቡትን ክሶች የወንጀል ሙሉ ዝርዘር የያዘ መሆን አለበት ” ይህ ማለት የክሱ ግልባጭና የሚቀርብበት ሰነዶች በሙሉ ከነምንጫቸው ለተከሳሽ በግልጽ ሊደርሱትና ሊነገሮት ይገባል ማለት ነው፡፡ ይህም የማይሆን ከሆነ ሰነዱ እንዲት እንደተገኘ ባልታወቀበት ሆኔታ ተከሳሱን ለመወንጀል ብቻ የተፈጠረ ሪፖሪት ፍ/ቤት ልቀርብበት የሚችል እድል ከፍተኛ ነው፡፡ ፍ/ቤቱም የቀረበው ሪፖርት ትክክለኝነትና ከየት እንደተገኘ ያቀረበውን አካል መጠየቅ ይኖርበታል ፡፡ ከሳሾም የሰነዱን እውነተኘነት (genuiness) በማስረጃ በማስደገፍ ማስረዳት ይኖርበታል፡፡ ይኸውም አንድ ምስክር የሚሰጠው ምስክርነት እውነትነትን በፍ/ቤት ፊት ቀርቦ በመሐላ እንደሚረጋግጠው ሁሉ ከሳሽም ያቀረበውን ረፖርት ምንጭና እውነተኘነት በሌላ ማስረጃ አስደግፎ የማረጋገጥ ግዴታ ተጥሎበታል፡፡ የህጉ መንፈስ ይህ ቢሆንም የፀረ ሽብር ህጉ ግን በአንቀጽ 23(1)ላይ ተጠርጣሪውን ወንጀለኛ ለማድረግ ዐቃቢ ህግ የሚቀርበውን የሰነድ ማስረጃ መረጃው እንዲትና ከየት እንደተገኘ ሳይገልጽ ከየትም አምጥቶ ቢቀርብ ፍ/ቤቱ መረጃውን ያለምንም ጥያቄ እንዲቀበል ግዴታ ይጥልበታል፡፡ ይህ አንቀጽ የፍ/ቤቱን ስልጣን በመግፈፍ ለዐቃቢ ህግ የከሳሽነትም የፈራጅነትም ስልጣን የሚሰጥ እንዲሁም ከህገ መንግስቱም ጋር ሆነ ኢትዮጵያ ከተቀበለቻቸው አለም አቀፍ ህጉች ጋር በግልጽ የሚጣረስ ነው፡፡

ሁለተኛው የሰሚ ሰሚ ማስረጃ ወይም የተዘዋዋሪ ማስረጃዎች ተቀባይነት በሚመለከት ነው፡፡ የሰሚ ሰሚ ማስረጃ (Hearsay Evidence) በአንድ ሰው (ምስክር ባልሆነ ሰው ) አንደበት የተነገረ ሆኖ በሌላ ሁለተኛ ሰው አንደበት ተመልሶ በቃል ወይም በፅሕፍ የተነገረ ሲሆን ነው፡፡ በሌላ አባባል የቃሉ ምንጭ ሌው ሰው ሆኖ የሀሳብ ትክክለኝነትም ሆነ ብቃት በተናጋሪዊ ሰው ሳይሆን ቀድሞ በተናገረው ሰው ሁኔታ ላይ የተመሰረተ ምስክርነት ማለት ነው፡፡ በምስክርነት የሚቀርብው ሰው ለፍ/ቤቱ የሚያስረዳው እገሌ እንዴህ ሲል ሰምቻለው የሚለውን እንጂ የተባለው ነገር ሀሰት ይሁን እውነት የሚያውቀው ነገር የለም፡፡ እስካሁን ባለውና የአገራቸን ፍ/ቤቶች የፀረ ሽበር አዋጅ እስከሚወጣ ድረስ ባለው ጊዜ የሰሚ ሰሚ ማስረጃን ተቀባይነት እንዳለው ማስረጃ አይቀበሉትም፡፡ የሰሚ ሰሚ ማስረጃ በመሰረታዊ ሀሳብ በህግ ተቀባይነት የሌለው (Inadmissible Evidence) ነው፡፡ ለምን ? በሶስት ምክንያቶች

  1. ተከሳሽ ተናግሯል የተባለውን ሰው መስቀለኛ ጥያቄ ለመጠየቅና እውነቱን ለማውጣጣት እድል የማይሰጥ በመሆኑ (ተናገረ የተባለውን ሰው አስቀርቦ ለመጠየቅ ስለማይቻልና ማንነቱ ስለማይታወቅ)
  2. ፍ/ቤቱም ተናገረ የተባለው ሰው የተናገረው ነገር እውነት ወይም ሀሰት መሆኑን ለማጣራት የሚችልበት እድል ባለመኖሩ
  3. እውነቱን ማረጋገጥ ለማይቻል ማስረጃ የፍ/ቤቱን ጊዜ ማጥፋት አስፈላጊ ባለመሆኑ በአጭሩ የሰሚ ሰሚ ማስረጃ ተቀባይነት የሚያገኘው እውነትነቱን ለማረጋገጥ የማይቻል በመሆኑ ነው፡፡ በህግ ስርዓት ዋነኛው የእውነት ነገር ማውጫ መሳሪያ የመስቀለኛ ጥያቄ ነው በሰሚሰሚ ማስረጃ ግን ተናገረ ወይም አለ የተባለውን ሰው ፍርድ ቤት አስቀርቦ ለመጠየቅ የማይቻል ስለሆነ እንዲሁም አንድን ተጠርጣሪ እውነት ባልሆነ ማስረጃ መቅጣት ኢ-ፍታዊ ስለሆነ የሰሚ ሰሚ ማስረጃ ተቀባይነት የለውም፡፡ የጸረ-ሽብር ሕጉ ግን በአንቀጽ 23 (2) ላይ የሰሚ ሰሚ ማስረጃ ተጠርጣሪውን ለማስቀጣት በቂ ማስረጃ እንደሆነ ደንግጓል፡፡ ይህ ህግ አስፈጻሚው በፖለቲካ አመለካከቱ ስጋት ያሳደረበትን ማንኛውንም ግለሰብም ሆነ ድርጅት ተጨባጭ ማስረጃ በሌለበት በአውጫጭኝና በሰሚ ሰሚ ብቻ ወንጀለኛ አድርጉ ለመወንጀል የገባ አንቀጽ እንጂ ሌላ ምንም ሊሆን አይችል፡፡

በጸረ-ሽብር ህጉ ላይ ሌላው በግልጽ የተቀመጠው እና አከርካሪው አንቀጽ ድርጅቶችን በሽብርተኝነት ስለሚሰየምበት ስርዓት የተቀመጠው አንቀጽ 25 ነው፡፡ ይህ አንቀጽ የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በመንግስት አቅራቢነት ድርጅቶችን በአሸባሪነት ለመፈረጅ ስልጣን ይሰጠዋል፡፡ አሁን ባለው ነባራዊ ሁኔታ የህዝብ ተወካዮች ምክር ቤትን መቀመጫ ሙሉ ለሙሉ በሚባል ደረጃ በገዢው ፓርቲ ቁጥጥር ስር በሆነበት ራሱ አስቀርቦ እራሱ የሚወስንበት እድል የሚሰጥ ነው፡፡ ይህም ማለት መንግስት በሽብርተኛነት ጠርጥሬዋለው ያለውን ድርጅት ለምክር ቤቱ አስቀርቦ ያለምንም ተቃውሞ በሽብርተኝነት ለማስፈረጅ ምንም የሚያግደው ነገር አለመኖሩን ያሳያል፡፡ ይህም ብቻ ሳይሆን አንድ ድርጅት በሽብርተኝነት የሚሰየምበትን ሁኔታ ሲዘረዝር በአንቀጽ 25 (2) (መ) ላይ ‹‹በሌላ መንገድ ከሽብርተኝነት ጋር ተያያዥነት ያለው ሆኖ ከተገኘ›› ይላል ይህ በሌላ መንገድ የሚለው ቃል በህጉ ላይ እንዲካተት የተደረገው ለመንግስት የፈለገውን ተቋም በሽብርተኝነት ለማስፈረጅ ስፊ እድል የሚሰጥ በመሆኑ ብቻ ነው ህጉ አንድ ድርጅት በሽብርተኝነት ሊሰየም የሚችልበትን መንገድ በግልጽ አሻሚ ባልሆነ መንገድ ማስቀመጥ ቢኖርበትም ይህን ባለማድረጉ ለአስፈጻሚው ህጉን በፈለገው መንገድ እንዲተረጉም እድል የሚሰጥ ነው፡፡

እንደመውጫ

በአጠቃላይ በዚህም ሳምንት ሆነ በባለፈው ሳምነት የጸረ-ሽብር አዋጁን /አዋጅ ቁጥር 652/2001/ አንቀጾች ምክንያታዊ በሆነ መንገድ ለማየት እንደሞከርነው ይህ አዋጅ በጥቅል ይዘቱ ሀገሪቷ ካወጣቻቸውና ከተቀበለቻቸው አለም አቀፍ ህጎችም ሆነ ከህገመንግስቱ ጋር የሚጋጭና በግልጽ ሰባዊና ዲሞክራሲያዊ መብቶችን የሚጥስ ነው፡፡ ዜጎችን የሚያሸብርና ለመንግስት የፈላጭ ቆራጭነትን ስልጣን የሚሰጥ ማንኛውንም ምክንያት እየፈጠረ ድርጅቶችን በሽብርተኝነት እንዲፈርጅ ንጹሐንን እንዲያስርና እንዲያስቃይ ህጋዊ ሽፍን የሚሰጥ አዋጅ ነው፡፡ በመሆኑም ለዴሞክራሲ ስርዓት ግንባታ እታገላለሁ የሚል ሀይል እና የዚች ሀገር እጣ ፈንታ መወሰን ያለበት በዲሞክራሲያዊና ፍታዊ ምርጫ ብቻ ነው ብሎ የሚያምን ሁሉ ይህን አዋጅ በአንድነት ወይ እንዲሻሻል ወይ እንዲቀየር ህጉ በሚፈቅደውና በሰላማዊ መንገድ ተቃውሞውን ማሰማት ይኖርበታል፡፡ በቋፍ ላይ የሚገኘው የዴሞክራሲያዊ ስርዓት ግንባታ እንዳይጨናገፍ እንዲሁም አምባ ገነኖች ህግ እየጠቀሱ በህጋዊነት ሽፋን ስም ዜጎችን እንዳሻቸው እየረገጡና እየቀጠቀጡ እንዳይቀጥሉ ያገባኛል የሚል ሀይል ሁሉ በአንድ ድምጽ ህገመንግስታዊነት ለሁሉም ሊል ይገባል፡፡